چرا همچنان جاده های بدون عوارض وجود دارند؟
چرا همچنان جاده های بدون عوارض وجود دارند؟
تا به حال برایتان این سوال پیش آمده که چرا در عین حال که برای تردد در بعضی از مسیرها باید عوارض پرداخت کنیم، اما همچنان جاده های بدون عوارض هم داریم؟ تفاوت این جادهها در چیست؟ این سوال را در چند وجه میتوان بررسی کرد و پاسخ داد. برخی منحصرا به رابطه بین دولت و شهروندان برمیگردد و مواردی نیز به نحوه تامین مالی ساخت آن مسیر مرتبط است. در ادامه بررسی میکنیم که چرا برخی جادهها عوارضی دارند و بعضی ندارند.
مفهوم جاده، اتوبان، آزادراه و بزرگراه
اگر مسئله استعلام و پرداخت عوارض آزادراهی را فاکتور بگیریم، ممکن است قادر به تشخیص تفاوت این کلمات از همدیگر نباشیم. زیرا در ظاهر تنها تفاوت بین این مسیرها گرفتن یا نگرفتن عوارض است. اما برای اینکه بدانیم چرا جاده های بدون عوارض وجود دارند، نیاز است است که این کلمات را که اغلب جای یکدیگر استفاده میشوند بهتر تعریف کنیم:
- جاده: واژهای عمومی برای هر مسیر – بهویژه خارج از شهر – است. مانند جاده قزوین – تهران یا جاده چالوس.
- بزرگراه: مسیری نسبتا عریض برای اتصال دو شهر یا داخل یک شهر است و معمولا دارای دسترسی کنترلنشده (چراغ قرمز، تقاطع و…) است.
- آزادراه: استانداردتر و ایمنتر از بزرگراه است. در آن سریعتر و بدون توقف میتوان رانندگی کرد و محدودیت سرعت در آن کمتر است. از همه مهمتر برخلاف بزرگراه تقاطع همسطح ندارد. مانند آزادراه قزوین رشت یا آزادراه غدیر.
- اتوبان: واژهای که هم به جای بزرگراه و هم آزادراه استفاده میشود و بسیار عامیانه است.
چرا فقط در بعضی از جادهها عوارض دریافت میشود؟
حتی در این دوره از تاریخ که همه چیز پولی شده و حتی خدماتی که قبلا نسبتا رایگان بودند، هزینه بالایی پیدا کردهاند، بسیاری از جادهها همچنان رایگان باقی ماندهاند. جاده های بدون عوارض با این هزینههای سرسامآور چرا هنوز هستند؟ این موضوع را از ۵ جهت میتوان بررسی کرد:
۱) اقتصاد جاده و حملونقل
دولتها بهویژه آنهایی که در ایران سر کار میآیند طبیعی است که نتوانند پروژههای راهسازی را بهتنهایی انجام دهند و برایش بودجه تامین کنند. به همین دلیل مجبورند آن را یا از طریق مالیات مستقیم تامین هزینه کنند یا اینکه به بخش خصوص بسپارند:
- سپردن به بخش خصوصی: در این حالت دولتها به شرکتهای خصوصی طبق قوانین موجود اجازه میدهند راه را با هزینه خود بسازند. سپس طی یک دوره مشخص مثلا ۲۰ یا ۳۰ سال اجازه دریافت عوارض نیز به آنها داده میشود تا سرمایهگذاری اولیه و سود خود را به دست آورند. پس از آن مالکیت به دولت منتقل میشود و عوارض کاهش پیدا میکند.
- جاده های بدون عوارض: این جادهها را خود دولت از طریق بودجه عمومی میسازد و ممکن است از آن عوارضی دریافت نکند.
آزادراههای دولتی در ایران رایگان هستند؟
از بین ۱۴ آزادراه دولتی ایران، در حال حاضر فقط ۵ تا نیاز به پرداخت عوارض آزادراهی دارند:
- تهران- قم
- تهران- ساوه
- کرج- قزوین
- بندرعباس- شهید رجایی
- قزوین- زنجان
طبق اعلام رییس امور راه و ترابری و مدیریت عمران شهری سازمان برنامه و بودجه، تردد در ۹ آزادراه دیگر مانند تهران – کرج رایگان است و بعضی از آنها حتی ساز و کار مشخصی برای دریافت عوارض ندارند. البته باید به این نکته هم اشاره کرد که عوارض این آزادراههای دولتی با توجه به طولی که دارند، همچنان نسبت به آزادراههای خصوصی بسیار کمتر است.
۲) پرداخت توسط مصرفکننده
آزادراه قرار است به ماشینها امکان رانندگی بدون توقف و سرعت بالاتر بدهد. این راحتی قرار نیست بدون هزینه باشد. پس هر کس که از آن استفاده میکند باید هزینهاش را هم بپردازد. اگر همه جادهها از بودجه عمومی ساخته شوند و رایگان در اختیار بقیه قرار گیرند، کسی که خودرو هم ندارد و راهش به آنجا نمیافتد نیز به نوعی دارد هزینهاش را میپردازد، که این خلاف عدالت است.
جاده های بدون عوارض همگانی است اما جادههایی که نیاز به عوارض دارند باید هزینه نگهداری و تعمیرشان از طریق کسانی که از آن استفاده میکنند، تامین شود.
۳) مسیر جایگزین رایگان
اینگونه تعبیر میشود که دولت حق ندارد دسترسی شهروندان به یک مقصد را منحصرا پولی و مستلزم پرداخت هزینه کند. با اینکه همیشه اینگونه نیست اما معمولا در کنار هر آزادراه، یک جاده قدیم رایگان هم وجود دارد. مانند آزادراه تهران – پردیس که مسیر قدیم آن از جاجرود عبور میکند. اینجا تصمیم با راننده میشود که سریعتر رسیدن با استهلاک و مصرف سوخت کمتر را انتخاب کند یا سراغ گزینه رایگان اما طولانیتر برود.
۴) مدیریت ترافیک و تقاضا
وقتی برای جادهای عوارض تعیین میکنند، ۲ اتفاق میافتد:
- ترافیک ماشینها بین جاده قدیم رایگان و آزادراه پولی تقسیم میشود. به این ترتیب ترافیک مدیریت میشود. زیرا اگر آزادراه رایگان باشد، طبیعی است که همه از آنجا تردد میکنند و عملا وضعیت ترافیک بدتر میشود.
- اعمال عوارض، بهویژه برای آن مسیرهایی که گزینه جایگزین ندارند، باعث میشود که افراد به استفاده از وسایل نقلیه عمومی تشویق شوند یا اینکه سفرهای غیرضروری خود را به ساعات خلوتتری موکول کنند.
۵) تعمیر و نگهداری کافی
در ایران شاید جاده های بدون عوارض با آنهایی که عوارض دارند، از نظر کیفیت تفاوت چندانی نداشته باشند. یعنی در هر دو به اندازه کافی و بسیار اذیتکنندهای دستانداز و چاله وجود دارد. اما احتمال اینکه یک جاده دارای عوارضی بهموقع و زودتر از جادهای عمومی و رایگان تعمیر شود، بسیار بالاتر است. زیرا معمولا در دولتها بهخاطر تعدد و گستردگی وظایف، جادهها در اولویت قرار نمیگیرند. اما به خاطر تعهد بخش خصوصی میتوان انتظار خدمات بهتری را داشت.
سخن پایانی
جاده های بدون عوارض معمولا از بودجه عمومی ساخته شدهاند و در دسترس همگان قرار دارند. جادههایی که عوارض دارند نیز ساخته میشوند تا ضمن کمک به کنترل ترافیک، بتوانند هزینه نگهداری را نیز از خودروهای عبوری دریافت کنند. در نهایت اینکه چرا در بعضی مسیرها باید عوارضی آزادراه بپردازیم و در بعضی دیگر خیر، به نحوه تامین مالی آنها نیز برمیگردد. به طور کلی آزادراههایی که بهتمامی توسط بخش خصوصی یا در شراکت با آن ساخته میشوند نیاز به پرداخت عوارض پیدا میکنند.
